نقد وبررسی کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه

روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه

محمدحسن خان در سال 1259 ق در تهران به دنیا آمد و جزء اولین محصلین دارالفنون بود که با اخذ درجات نظامی از این مدرسه فارغالتحصیل شد او سالها در کنار پدر به عنوان معاون او در حکومت خوزستان و وزارت عدلیه مشغول کار بود مدتی بعد به عنوان نمایندهی نظامی ایران به سفارت پاریس رفت و بعد از 4 سال به ایران برگشت. از آنجا که در مدت اقامت در فرانسه به خوبی با این زبان آشنا شده بود به عنوان مترجم حضوری دربار تعیین شد و حتی ریاست دارالترجمه به او واگذار شد و لقب صنیع الدوله گرفت. او مدتی در سمت وزیر عدلیه و مدتی هم وزیر انطباعات بود و لقب اعتمادالسلطنه هم به او داده شد و در نهایت در 18 شوال 1313 ق در تهران درگذشت.

آثار او را 37 کتاب میدانند که مهمترین آنها الماثر و الاثار، مطلع الشمس روزنامه خاطرات، خلسه، مراة البلدان و صدر التواریخ میباشد . که با بررسی آثار او، اطلاعات زیادی در تاریخ ، جغرافیا و رجال ایران و تلاش او برای متوجه ساختن شاه قاجار و دربار ناصری به دنیای قرن نوزدهم که از یک طرف قرن آزادی ملتها و انقلابات سیاسی و از طرف دیگر عصر پیشرفت عظیم علم و روزگار اختراعات و اکتشافات گوناگون و هر روزه بود.

این کتاب از منابع دست اول و مهم دورهی ناصری می باشد و از اعتبار بالایی برخوردار است و شامل دو بخش است که بخش اول آن که با عنوان مجله قدیم در کتاب آمده است وقایع 29 جمادیالاول 1292 تا 19 محرم 1293 را به نگارش در آورده و بعد از چند سال وقفه بخش دوم کتاب در 16 قسمت به نگارش درآمد و وقایع 9 ربیعالثانی 1298 تا 14 شوال 1313 یعنی پنج روز قبل از فوتش را در برمیگیرد.

در این یاداشتهایی که از اعتمادالسلطنه به جای مانده یکسری نکاتی به چشم میخورد مانند شناختن ناصرالدین شاه و طرز زندگی او، چگونگی ادارهی امور دیوانی و مالی و عزل و نصب حکام، آشنایی با امینالسلطان و اخلاق و روحیات او، اطلاعاتی در مورد خود مؤلف و روابطش با رجال و آگاهی از خلقیات و احوال آنها، اطلاع از جزئیات وقایع مهمی مانند واقعهی تنباکو، گرفتن قرض از روسیه و آشنا شدن با مظاهر تمدن شرح جزئیات سفرهای ناصرالدین شاه در داخل و خارج کشور، کسب اطلاع از شهرها و مکانهای قدیمی هم چنین در این کتاب به بعضی از تلگرافات رد و بدل شده در دربار ناصری به ویژه در واقعه ی رژی اشاره دارد که میتواند برای مطالعه و تحقیق این دوره سودمند باشد. کما اینکه قسمت یازدهم آن که به واقعهی تنباکو پرداخته مورد استفادهی این پژوهش قرار گرفته است.

بز و نقش آن در زندگی ایرانیان...